LECZENIE RAN 2026; 23 (2)

Praca przeglądowa | Review paper

Analiza uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce w perspektywie tworzenia pielęgniarstwa zaawansowanej praktyki

Review of wound management provided independently by nurses in Poland as a step towards Advanced Practice Nursing

Anna Szumska

Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Metabolicznej i Torakochirurgii, Wojskowy Instytut Medyczny-Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie, Polska

Adres do korespondencji:
Anna Szumska, Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Metabolicznej i Torakochirurgii, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy, ul. Szaserów 128, 04-141 Warszawa, e-mail: aszumska6@wp.pl

Nadesłano: 10.01.2026; Zaakceptowano: 13.04.2026

LECZENIE RAN 2026; 23 (2): 76-85

DOI: https://doi.org/10.60075/Ir.v2312.134

Artykuł (PDF)

Wprowadzenie

Pielęgniarka zaawansowanej praktyki (Advanced Practice Nurse – APN) charakteryzuje się integracją i zastosowaniem szerokiego zakresu wiedzy teoretycznej i praktyki opartej na dowodach. Zaawansowana praktyka pielęgniarska to dziedzina pielęgniarstwa, która poszerza zakres uprawnień zawodowych pielęgniarek. Pielęgniarka zaawansowanej praktyki zdobywa wiedzę na poziomie eksperckim i posiada umiejętność podejmowania złożonych decyzji oraz kompetencje kliniczne. Podkreśla się, że kompetencje APN muszą wykraczać poza zakres kompetencji pielęgniarki ogólnej lub specjalistki. Cechuje ją rozszerzony i pogłębiony zakres autonomii pozwalający na prowadzenie własnego panelu pacjentów na poziomie zaawansowanym, a także umiejętność integrowania wiedzy z badań naukowych, edukacji, przywództwa i zarządzania klinicznego [1]. W Polsce wdrożenie koncepcji APN w zakresie ran trudno gojących się i przewlekłych rozpoczęło się w 2013 r. poprzez utworzenie w Szpitalu Specjalistycznym w Wejherowie pierwszego stanowiska APN w zakresie leczenia ran przewlekłych i odleżyn. Jednak dotychczas nie nastąpiły zmiany legislacyjne, mimo że środowisko medyczne wyraźnie wyraża taką potrzebę. W 2024 r. został opublikowany projekt pilotażu APN w zakresie leczenia ran opracowany przez Zespół roboczy przy Polskim Towarzystwie Pielęgniarskim ds. APN w zakresie leczenia ran i przetok [2]. Porozumienie na rzecz Profesjonalnej Terapii Ran w wydanym w 2025 r. dokumencie również wyraziło potrzebę rozwoju kompetencji pielęgniarek, w ramach zaawansowanej praktyki, przez zwiększenie zakresu czynności, które pielęgniarki mogą wykonywać samodzielnie [3]. Jednocześnie 1 kwietnia 2025 r. powołany został przez Ministra Zdrowia w Polsce Zespół do spraw określenia obszarów, w tym czynności zawodowych, w których może być realizowana zaawansowana praktyka pielęgniarek [4].

Koncepcja powstania i rozwoju APN w Polsce, w zakresie leczenia ran trudno gojących się, jest bezdyskusyjna w środowisku medycznym. W pielęgniarstwie polskim leczenie ran zawsze zajmowało szczególne miejsce.

Dlatego też celem niniejszej pracy jest analiza dotychczasowych uwarunkowań samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki w Polsce jako warunków wyjściowych do tworzenia APN w tym obszarze.

Rys historyczny

W Polsce zawód pielęgniarki jest zawodem samodzielnym zaledwie od 30 lat, mimo że pierwsza ustawa o zawodzie została ogłoszona w 1935 r. Po raz pierwszy polskim pielęgniarkom samodzielność nadano na mocy ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej z 5 lipca 1996 r. i rozporządzeniem wykonawczym do tej ustawy z dnia 2 września 1997 r. Już wtedy podkreślono, że leczenie ran przez pielęgniarki stanowi istotny aspekt samodzielności zawodowej [5-8]. Zgodnie z § 1 ust. 3 lit. h) oraz i) wspomnianego Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie zakresu i rodzaju świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych, wykonywanych przez pielęgniarkę samodzielnie, bez zlecenia lekarskiego, oraz zakresu i rodzaju takich świadczeń wykonywanych przez położną samodzielnie, polska pielęgniarka została uprawniona do udzielania świadczeń leczniczych obejmujących dobór sposobów i opatrywanie oparzeń, ran, odleżyn (do III stopnia włącznie) oraz przetok, a także zdejmowania szwów, pod warunkiem odbycia kursu specjalistycznego [8]. Rozporządzenie to nadało pielęgniarkom również m.in.: samodzielność w zakresie: prowadzenia poradnictwa w zakresie samoopieki w życiu z chorobą i niepełnosprawnością w stosunku do człowieka chorego i jego rodziny; prowadzenia poradnictwa w zakresie żywienia dorosłych i dzieci; pielęgnacji skóry i błon śluzowych z zastosowaniem środków farmaceutycznych i materiałów medycznych; wykonywania badania fizykalnego, pod warunkiem uzyskania tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa; kierowania na badania diagnostyczne i/lub pobierania materiałów do badań diagnostycznych, pod warunkiem uzyskania tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa (krew, mocz, kał, plwocina); następnie kierowania na badania i/lub pobierania materiałów do badań bakteriologicznych (mocz, kał, plwocina, wymazy z nosa, gardła i narządów płciowych i inne wydzieliny), pod warunkiem uzyskania tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa; oceny stopnia i powierzchni oparzeń oraz podjęcia działań leczniczych w ramach pomocy przedlekarskiej, pod warunkiem odbycia kursu specjalistycznego; ustalania diety w żywieniu ludzi chorych w oparciu o obowiązujące w tym zakresie wytyczne. Jednocześnie prawodawca w tamtym czasie zwrócił uwagę, że pielęgniarka przy podejmowaniu czynności związanych z samodzielnym wykonywaniem zawodu nie powinna wykraczać poza swoje umiejętności zawodowe, a w szczególności podejmować czynności wymagających umiejętności zawodowych uzyskiwanych w drodze doskonalenia zawodowego w odpowiedniej formie kształcenia podyplomowego [8].

Rozporządzenie z 1997 r. jest historycznym aktem prawnym, jednak z uwagi na zawarte treści wartym przytoczenia, ponieważ pokazuje, w jakim kierunku już od dawna zmierza pielęgniarstwo w Polsce. Autor celowo przytoczył wybrane zapisy rozporządzenia, które w jego opinii miały istotne znaczenie w zakresie samodzielności w kompleksowym leczeniu ran. W zasadzie już pierwszy akt prawny nadawał pielęgniarkom w Polsce istotne narzędzia do samodzielnego leczenia ran pod warunkiem ukończenia odpowiednich form kształcenia podyplomowego. Wart podkreślenia jest dodatkowy warunek, o którym rozporządzenie mówiło wprost, że pielęgniarka przy podejmowaniu czynności związanych z samodzielnym wykonywaniem świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych nie powinna wykraczać poza swoje umiejętności zawodowe.

Treść rozporządzenia dotycząca samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki została zmieniona dopiero w 2017 r. i obowiązuje obecnie. Zapis mówi o uprawnieniu do samodzielnego doboru sposobów leczenia ran, jeżeli pielęgniarka ukończyła kurs specjalistyczny lub kurs kwalifikacyjny, lub posiada tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa, jeżeli program kursu lub specjalizacji obejmował treści kształcenia z tego zakresu, lub posiada tytuł magistra pielęgniarstwa [9]. Po raz pierwszy zatem pojawiła się samodzielność pielęgniarek nadana ukończeniem studiów drugiego stopnia na poziomie magisterskim.

Likwidacja liceów medycznych nastąpiła w 1997 r. Stało się to na mocy europejskiego porozumienia o kształceniu pielęgniarek i położnych, który zakładał przyjęcie kandydatów do szkół pielęgniarskich po ukończeniu przynajmniej 10-letniego wykształcenia ogólnego oraz realizację programu kształcenia pielęgniarek w wymiarze minimum 4600 godzin nauki pielęgniarstwa podstawowego [10, 11]. Jednocześnie od 2000 r. likwidowano także szkoły pomaturalne. Z początkiem 2000 r. w większości uczelni w kraju kształcenie zawodowe pielęgniarek zostało dostosowane do europejskich standardów, a forma edukacji usytuowana była na poziomie studiów wyższych [12].

Zmiany kształcenia przeddyplomowego pielęgniarek w Polsce miały na celu dostosowanie systemu kształcenia do wymogów Unii Europejskiej, która dokonana została regulacją ustawy z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym oraz ustawą z 26 czerwca 1997 r. o wyższych szkołach zawodowych. Postanowienia ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej z 5 lipca 1996 r. w zakresie szkolnictwa wyższego weszły w życie 23 marca 2001 r., natomiast przepisy dotyczące akredytacji uczelni obowiązują od 2002 r. [13].

W 2004 r. obowiązywał już system boloński, czyli kształcenie pielęgniarek i położnych wyłącznie na uczelniach medycznych i w szkołach wyższych w ramach licencjatu i magisterium. Deklaracja Bolońska miała na celu m.in. dalszy rozwój studiów dwustopniowych oraz upowszechnienie punktowego systemu rozliczania osiągnięć studentów (ECTS) [13].

Studia licencjackie i magisterskie

Pierwszym wydanym standardem nauczania dla zawodu pielęgniarki był standard zawarty w załączniku nr 48 dla rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 18 kwietnia 2002 r. [14]. Kolejna zmiana nastąpiła w 2007 r., kiedy to w załączniku 80 na poziomie studiów pierwszego stopnia pojawił się zapis w treściach kształcenia przedmiotu chirurgii i pielęgniarstwa chirurgicznego: urazy narządu ruchu: rany, stłuczenia, złamania, skręcenia przyczyny, metody postępowania diagnostyczno-terapeutycznego; pielęgnowanie chorego po urazach mechanicznych i termicznych. Natomiast w efektach kształcenia umiejętności i kompetencje: rozpoznawania urazów narządu ruchu; zaopatrywania ran [15].

Od 2012 r. standard regulowany był rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 9 maja 2012 r. w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa. Na mocy rozporządzenia z 2012 r. nastąpiła ważna zmiana w kształceniu pielęgniarek, która nadawała uprawnienia do prowadzenia wywiadu i badania przedmiotowego każdej pielęgniarce, która ukończyła studia na poziomie licencjackim według powyższego standardu.

Ponadto w ww. standardzie kształcenia wyszczególnione były efekty kształcenia z zakresu opieki pielęgniarskiej nad chorym z przetoką jelitową oraz pielęgnowanie pacjenta z ranami przewlekłymi. Założone efekty kształcenia na poziomie studiów drugiego stopnia w zakresie wiedzy wskazywały, że student: zna patofizjologię oraz zasady postępowania w leczeniu najczęściej występujących przewlekłych ran: odmrożeń, owrzodzenia żylnego, owrzodzenia niedokrwiennego, odleżyn, zespołu stopy cukrzycowej, powikłanej rany urazowej; różnicuje metody nieoperacyjnego i operacyjnego leczenia przewlekłych ran, w tym wyjaśnia rolę hiperbarii tlenowej (HBOT) oraz terapii podciśnieniowej (NPWT) w tym procesie; zna strefy histopatologiczne urazu termicznego, kwalifikację ran oparzeniowych, składowe leczenia ciężkiego oparzenia oraz zasady profilaktyki, rozpoznawania i leczenia zakażonej rany oparzeniowej; charakteryzuje rodzaje pourazowych ubytków tkankowych oraz stosowanych zabiegów z dziedziny chirurgii rekonstrukcyjno-plastycznej; charakteryzuje profesjonalną opiekę pielęgniarską nad chorym z przetoką jelitową. Natomiast w zakresie umiejętności student: ocenia i klasyfikuje przewlekłe rany, aplikuje środki stosowane w miejscowym leczeniu ran; kontroluje efekty hiperbarii tlenowej oraz podciśnieniowego leczenia ran; stosuje wysokospecjalistyczne interwencje w opiece nad chorym z rozległym i głębokim oparzeniem; uczy pacjentów z przetoką jelitową profilaktyki powikłań oraz doboru rodzaju sprzętu stomijnego [16].

Kolejną ważną zmianę w kształceniu przeddyplomowym przyniosła nowelizacja rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 11 sierpnia 2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa. Aktem tym zostały nadane pielęgniarkom uprawnienia do wypisywania recept w ramach kontynuacji lekarskiej na studiach pierwszego stopnia oraz samodzielnej ordynacji leków w ramach studiów magisterskich. Standardy kształcenia dla kierunków pielęgniarstwo określone w rozporządzeniu miały zastosowanie do kształcenia, począwszy od cyklu kształcenia rozpoczynającego się w roku akademickim 2016/2017 – w przypadku studiów pierwszego stopnia, oraz 2017/2018 w przypadku studiów drugiego stopnia [17].

Ponowna nowelizacja rozporządzenia nastąpiła w 2019 r. Zakładała ona umożliwienie organizacji procesu kształcenia na studiach drugiego stopnia w sposób umożliwiający studentom będącym absolwentami studiów pierwszego stopnia, którzy rozpoczęli kształcenie przed rokiem akademickim 2016/2017 uzupełnienia luki programowej w zakresie wystawiania recept na leki, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyroby medyczne, niezbędne do kontynuacji leczenia w ramach realizacji zleceń lekarskich, jeżeli absolwent nie uzupełnił kształcenia w tym zakresie poprzez ukończenie kursu specjalistycznego. W ww. rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego zmianie uległy też zapisy efektów kształcenia w zakresie leczenia ran na drugim stopniu studiów. Otrzymały one następujące brzmienie: w zakresie wiedzy absolwent zna i rozumie: metody oceny ran przewlekłych i ich klasyfikację; nowoczesne metody terapii i rolę hiperbarii tlenowej oraz terapii podciśnieniowej w procesie leczenia najczęściej występujących ran przewlekłych, w szczególności owrzodzeń żylnych, owrzodzeń niedokrwiennych, odleżyn, odmrożeń, zespołu stopy cukrzycowej; zasady doboru opatrunków w leczeniu ran przewlekłych; zasady przygotowania pacjenta i jego rodziny w zakresie profilaktyki występowania ran oraz ich powikłań; zasady oceny funkcjonowania przetoki jelitowej i moczowej oraz ich powikłań; zasady przygotowania pacjenta z przetoką jelitową i moczową oraz jego rodziny do samoobserwacji i samoopieki oraz zasady doboru sprzętu stomijnego i jego refundacji. W zakresie umiejętności: oceniać i klasyfikować rany przewlekłe; dobierać opatrunki z uwzględnieniem rodzaju i stanu rany; przygotowywać pacjenta i jego rodzinę do profilaktyki, samokontroli i pielęgnacji rany; stosować nowoczesne techniki pielęgnacji przetok jelitowych i moczowych; przygotowywać pacjenta ze stomią do samoopieki i zapewniać doradztwo w doborze sprzętu stomijnego [18].

Standard kształcenia na kierunku pielęgniarstwo

Aktualnie obowiązujący standard kształcenia na kierunku pielęgniarstwo został ustanowiony rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego 10 października 2024 r., zmieniając rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego. W części 2. Szczegółowe efekty uczenia się, punkcie B Zaawansowana praktyka pielęgniarska dla studiów drugiego stopnia zawiera przedmiot rany przewlekłe i przetoki (leczenie ran, kompresjoterapia, opieka nad pacjentem z przetoką jelitową i moczową). W zakresie wiedzy absolwent powinien znać i rozumieć:

• czynniki ryzyka, patomechanizm zaburzenia gojenia ran, klasyfikację i kliniczne metody oceny ran niegojących się oraz postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne zachowawcze i zabiegowe;
• zasady stosowania hiperbarii tlenowej, terapii podciśnieniowej, larw i biochirurgii w leczeniu owrzodzeń żylnych i niedokrwiennych, odleżyn, odmrożeń i zespołu stopy cukrzycowej;
• współczesne koncepcje miejscowego leczenia rany niegojącej się, w tym rodzaje lawaseptyków, antyseptyków i opatrunków oraz zasady ich doboru i refundacji, zasady ogólnego leczenia ran niegojących się oraz metody wspomagające proces gojenia ran;
• zasady posługiwania się podstawowymi narzędziami chirurgicznymi w procesie opracowywania i leczenia rany;
• zasady edukacji i przygotowania pacjenta, jego rodziny lub opiekuna w zakresie profilaktyki występowania ran, ich powikłań oraz pielęgnacji ran niegojących się;
• zastosowanie kompresjoterapii profilaktycznej i leczniczej w chorobach układu żylnego i limfatycznego;
• zasady oceny funkcjonowania przetoki jelitowej i moczowej oraz ich powikłań, w tym zasady postępowania w powikłaniach miejscowych;
• zasady przygotowania pacjenta z przetoką jelitową i moczową, jego rodziny lub opiekuna do opieki nad pacjentem, zasady doboru sprzętu stomijnego i jego refundacji oraz zasady stałej i kompleksowej opieki nad pacjentem z przetoką.

W zakresie umiejętności absolwent potrafi:

• rozpoznać czynniki ryzyka zaburzające proces gojenia ran oraz sklasyfikować i klinicznie ocenić rany niegojące się;
• samodzielnie dobrać do rodzaju i stanu rany metody leczenia rany oraz nowoczesne opatrunki;
• stosować podciśnienie i terapię larwami w leczeniu ran przewlekłych;
• usunąć martwicę z rany, wykorzystując narzędzia chirurgiczne;
• doradzać członkom zespołu interprofesjonalnego w zakresie profilaktyki ran i ich nowoczesnego leczenia;
• rozpoznać powikłania rany;
• założyć paski do zamykania ran;
• wykonać diagnostykę rany odleżynowej, owrzodzenia nowotworowego, oparzenia, odmrożenia, rany urazowej powierzchownej, owrzodzenia kończyn dolnych i zespołu stopy cukrzycowej;
• dokonać pomiaru wskaźnika kostka-ramię, paluch-ramię oraz zaburzenia czucia i zinterpretować ich wyniki;
• rozpoznać zmiany skórne na stopie oraz schorzenia paznokcia u pacjenta z cukrzycą;
• rozróżniać i usuwać nagniotki, modzele oraz pielęgnować skórę stóp wokół rany u pacjenta z cukrzycą;
• przygotować pacjenta do profilaktyki, samokontroli i pielęgnacji rany oraz ogólnego postępowania wspomagającego proces gojenia ran oraz jego rodzinę lub opiekuna do opieki nad pacjentem w tym zakresie;
• przeprowadzić diagnostykę kwalifikującą chorego do kompresjoterapii;
• stosować kompresjoterapię profilaktyczną w profilaktyce pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowej oraz stosować kompresjoterapię leczniczą w chorobach układu żylnego i limfatycznego;
• pobrać materiał biologiczny z rany do badania bakteriologicznego i innych badań, w tym badania mykologicznego i wirusologicznego;
• wyznaczyć miejsca wyłonienia przetoki jelitowej i moczowej, oceniać ich funkcjonowanie oraz stosować nowoczesne techniki pielęgnacji;
• dobrać sprzęt i środki do zaopatrzenia przetoki jelitowej i moczowej oraz doradzać pacjentowi, jego rodzinie lub opiekunowi w zakresie refundacji i doboru tego sprzętu i tych środków oraz w zakresie możliwości wsparcia społecznego;
• przygotować pacjenta, jego rodzinę lub opiekuna do postępowania w przypadku wystąpienia powikłań dermatologicznych i chirurgicznych przetoki jelitowej i moczowej;
• wykonać irygację przetoki jelitowej (kolostomii) [19].

Kształcenie przed- i podyplomowe

Od czasów uzyskania samodzielności w zakresie leczenia ran w Polsce równolegle istniały dwa systemy nabywania kompetencji formalnych do udzielania samodzielnie określonych świadczeń zdrowotnych. Jest to system kształcenia przeddyplomowego, którego zadaniem jest uzyskanie tytułu pielęgniarki i który jest osiągalny na poziomie studiów licencjackich. Drugi system to kształcenie podyplomowe, do którego można zaliczyć studia drugiego stopnia, czyli magisterskie na kierunku pielęgniarstwo, oraz kursy specjalistyczne, kursy kwalifikacyjne, a także szkolenie specjalizacyjne, którego ukończenie i zdanie egzaminu państwowego upoważnia do posługiwania się tytułem specjalisty w określonej dziedzinie pielęgniarstwa [20, 21]. Do 2017 r. w zakresie kursów podyplomowych i szkoleń specjalizacyjnych treści kształcenia były dostosowywane i korespondowały w zakresie leczenia ran z rozporządzeniem w sprawie zakresu i rodzaju świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych, wykonywanych przez pielęgniarkę samodzielnie, bez zlecenia lekarskiego.

Kształcenie podyplomowe – kurs specjalistyczny

W 1999 r. powstał pierwszy program kursu specjalistycznego Leczenie ran dla pielęgniarek i do 2015 r. zawierał te same treści, tj. leczenie odleżyn, oparzeń i przetok. W 2015 r. moduły kursu rozszerzono o rany w zespole stopy cukrzycowej i rany nowotworowe, a zrezygnowano z modułu oparzenia, co miało na celu dostosowanie kursu do programu Kompleksowe leczenie ran przewlekłych (KPLR-1) [6]. Kolejna ewaluacja kursu związana była ze zmianami zapisów w rozporządzeniu Ministra Zdrowia dotyczącym samodzielności pielęgniarek, który w 2017 r. został powiązany z treściami kształcenia podyplomowego i nadał uprawnienia magistrom pielęgniarstwa [9]. Nowy program kursu Leczenie ran dla pielęgniarek został podpisany przez Ministra Zdrowia dnia 07.12.2018 r. i zaczął obowiązywać po 14 dniach od podpisania. Jego treści zostały dostosowane do ówcześnie obowiązującego standardu kształcenia na studiach pielęgniarskich drugiego stopnia, a także treści zawartych w szkoleniu specjalizacyjnym w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego. Dlatego też program rozszerzono o moduł Oparzenia, odmrożenia, rana urazowa powikłana. Obecnie jest nadal obowiązującym programem i zawiera następujący wykaz świadczeń zdrowotnych, do których jest uprawniona pielęgniarka po ukończeniu kursu specjalistycznego Leczenie ran dla pielęgniarek:

• dobór sposobów leczenia ran w zależności od fazy gojenia się ran;
• pobranie materiału biologicznego z rany do badania bakteriologicznego i innych np. grzybów i wirusów;
• wykonanie i interpretacja wskaźnika kostka-ramię oraz paluch-ramię;
• usuwanie szwów z rany oraz zakładanie sterii-stripów;
• badanie tętna na tętnicach kończyn górnych i dolnych;
• zastosowanie kompresjoterapii;
• wykonanie i interpretacja badań zaburzeń czucia przy użyciu monofilamentu, tip-termu i kamertonu;
• wykonanie i interpretacja pomiaru głębokości i planimetrii rany;
• stosowanie terapii podciśnieniowej w leczeniu ran powierzchownych;
• edukacja chorego i rodziny w zakresie profilaktyki i leczenia ran przewlekłych [22].

Jednocześnie pielęgniarki, które nie posiadały tytułu magistra lub specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa, miały i nadal mają możliwość uzupełnienia wymaganych kompetencji także poprzez ukończenie kursu Opieka nad pacjentem ze stomią jelitową dla pielęgniarek według programu zatwierdzonego przez Ministra Zdrowia 19 sierpnia 2015 r. [23], również w zakresie wywiadu i badania fizykalnego poprzez ukończenie kursu specjalistycznego od końca 2016 r. [24]. Pielęgniarki mają także możliwość uzupełnienia swoich kompetencji w zakresie ordynowania i wypisywania recept odpowiednio po ukończeniu kursu Ordynowanie leków i wypisywanie recept dla pielęgniarek i położnych część. I w zakresie samodzielnej ordynacji oraz część. II w zakresie kontynuacji zleceń lekarskich [25].

Kształcenie podyplomowe – szkolenie specjalizacyjne

Odrębnym uprawnieniem do samodzielności w leczeniu ran jest uzyskanie tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa. Aby rozpocząć szkolenie specjalizacyjne, wymagany obecnie jest 2-letni staż zawodowy. Ścieżka ta jest otwarta zarówno dla absolwentów liceów medycznych, studium zawodowego, jak i licencjatów oraz magistrów pielęgniarstwa [20]. W zakresie zaopatrywania różnych rodzajów ran kompetencje można nabyć poprzez uzyskanie tytułu specjalisty w kilku dziedzinach szkoleń specjalizacyjnych [5]. Najszerszy zakres treści z leczenia ran zawarty jest w programie szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego. Zawiera on jednostki modułowe: Rany i zakażenia w chirurgii; Ocena tętnic i żył; Pielęgnowanie pacjenta z raną odleżynową; Pielęgnowanie pacjenta z raną w przebiegu choroby nowotworowej; Pielęgnowanie chorego z raną pooperacyjną; Stomia jelitowa; Pielęgnowanie pacjenta z owrzodzeniem żylnym kończyny dolnej; Pielęgnowanie pacjenta z tętniczą raną owrzodzeniową; Zespół stopy cukrzycowej; Specyfika opieki nad dzieckiem oparzonym [26].

Wykorzystanie ścieżek kształcenia podyplomowego

Powyżej przedstawiony rys historyczny kształcenia w zakresie samodzielności w leczeniu ran obrazuje mnogość ścieżek zawodowych, dzięki którym możliwe było i jest osiągnięcie samodzielnych kompetencji do leczenia ran w Polsce. W zasadzie mimo różnych poziomów wykształcenia przeddyplomowego system kształcenia podyplomowego nie zamykał drogi do aktualizacji swojej wiedzy i kompetencji w leczeniu ran, a przez to możliwości nadążania za zmieniającym się stanem prawnym. Warunkiem było i jest wypełnianie zawodowego obowiązku zawartego w ustawie branżowej o którym mówi art. 61. 1. Pielęgniarka i położna mają obowiązek stałego aktualizowania swojej wiedzy i umiejętności zawodowych oraz prawo do doskonalenia zawodowego w różnych rodzajach kształcenia podyplomowego [20].

Dane statystyczne kształcenia pielęgniarek w Polsce obrazują, że pielęgniarki chętnie korzystały z różnych form kształcenia. Jak wynika ze statystyk, łącznie od 2002 r. do 2015 r., czyli według ramowego programu kształcenia, tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego uzyskało 7039 pielęgniarek. Kolejnych 13 614 pielęgniarek ukończyło tę specjalizację według programu szczegółowego, którego treści z zakresu leczenia ran przytoczono powyżej. Łącznie tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego posiadało w 2025 r. 20 653 polskich pielęgniarek [27]. Oznacza to, że pielęgniarki, które ukończyły szkolenie specjalizacyjne według programu ramowego, nabyły uprawnienia do leczenia ran tylko wtedy, gdy organizator zawarł w procesie kształcenia treści z tego zakresu. Jednocześnie ograniczenie uprawnień w zakresie wykonywania poszczególnych świadczeń zdrowotnych w samodzielnym leczeniu ran nie wpływa na mocy przepisów przejściowych na ograniczenie posługiwania się tytułem specjalisty i jest ono utrzymane i równorzędne. Na podstawie § 39. 1. rozporządzenia Ministra Zdrowia z 30 września 2016 r. w sprawie kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych dyplomy i zaświadczenia wydane na podstawie dotychczasowych przepisów zachowują ważność [21].

W okresie od 2001 r. do 2018 r. kurs specjalistyczny Leczenie ran dla pielęgniarek ukończyło 28 031 osób [6, 27]. Natomiast obecnie obowiązujący program kształcenia kursu Leczenie ran do końca 2024 r. ukończyło 11 890 pielęgniarek [27].

Według danych z Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego (CMKP) od 2016 r., czyli od czasu obowiązywania programów szczegółowych, których treści nie podlegały modyfikacjom organizatora, a program musiał być ściśle realizowany według programów zatwierdzanych przez Ministra Zdrowia. W tym okresie kurs specjalistyczny Opieka nad pacjentem ze stomią jelitową ukończyło 721 pielęgniarek (oraz 686 program ramowy), kurs Wywiad i badanie fizykalne ukończyło 51 359 pielęgniarek, a kurs Ordynowanie leków i wypisywanie recept – część I – 17 310 pielęgniarek i kurs Ordynowanie leków i wypisywanie recept – część II – 5732 pielęgniarek w Polsce do końca 2024 r. [27].

Ostatni opublikowany raport o stanie pielęgniarstwa i położnictwa w Polsce Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych pochodzi z maja 2023 r. Według danych z Centralnego Rejestru Pielęgniarek i Położnych (stan na styczeń 2023 r.) w Polsce zarejestrowanych było 315 670 pielęgniarek. Z raportu wynika, że 74% zarejestrowanych pielęgniarek było czynnych zawodowo, tj. ok. 233 596. Blisko 2/3 pielęgniarek w wieku między 31 a 40 lat posiada tytuł magistra pielęgniarstwa, a osoby z wykształceniem średnim medycznym dominowały w grupie pielęgniarek w wieku powyżej 60 lat. Udział pielęgniarek posiadających wykształcenie na poziomie magisterskim wahał się między 25% w województwie lubuskim a 57% w łódzkim i świętokrzyskim, średnia dla całego kraju wyniosła 39,43%. Autorzy raportu podkreślają, że są to dane szacunkowe i mogą być obarczone błędem metodologicznym [28]. Niemniej obecnie dynamika uzyskiwania wykształcenia na poziomie pielęgniarskich studiów magisterskich zdecydowanie wzrasta i jest determinowana ustawą z dnia 26 maja 2022 r. o zmianie ustawy o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych oraz niektórych innych ustaw, co realnie wpływa na wysokość zarobków w branży medycznej [29].

Aby lepiej zobrazować strukturę uprawnień pielęgniarek w Polsce w zakresie samodzielnego leczenia ran na podstawie aktualnych przepisów prawa, autor dokonał szacunkowych wyliczeń, które przedstawia poniżej. Metoda obarczona jest błędami, które wynikają z braku rzetelnych danych źródłowych, jednak w opinii autora wnoszą ogólny pogląd na sytuację w przedmiotowym zagadnieniu.

Analiza własna wykazała, że w 2023 r.:

• 39,43% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało tytuł magistra pielęgniarstwa;
• 7% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego;
• 4% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego realizowanego według programu szczegółowego;
• 12% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony kurs Leczenie ran dla pielęgniarek według nieobowiązujących programów kształcenia;
• 4% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony obecnie obowiązujący kurs Leczenie ran dla pielęgniarek;
• 0,55% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony kurs Opieka nad pacjentem ze stomią;
• 21% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony kurs Wywiad i badanie fizykalne;
• 7% pielęgniarek czynnych zawodowo posiadało ukończony kurs Ordynowanie leków i wypisywanie recept – część I.

Należy zaznaczyć, że uprawnienia w zakresie wykonywania wywiadu i badania fizykalnego oraz ordynowania leków i wypisywania recept pielęgniarki nabywają również w toku akademickim. Wywiad i badanie fizykalne od naboru 2012/2013 na poziomie licencjata, a samodzielnej ordynacji leków i wypisywania recept od naboru 2017/2018 na poziomie magisterskim, co oznacza, że przedstawione powyżej dane nie odzwierciedlają faktycznej liczny pielęgniarek posiadających kompetencje formalne do wykonywania ww. świadczeń zdrowotnych. Ich odsetek jest zatem niedoszacowany z uwagi na brak danych w obszarze struktury absolwentów uczelni wyższych na kierunku pielęgniarstwo.

Sumując powyższe szacunkowe dane w zakresie uprawnień do samodzielnego leczenia ran przez pielęgniarki, uzyskujemy takie kompetencje łącznie u ok. 47% pielęgniarek w 2023 r. w zakresie obecnie obowiązujących programów kształcenia podyplomowego. Autor zaznacza, że pielęgniarka jednoczasowo może posiadać ukończone wszystkie możliwe formy kształcenia tj. posiadać tytuł magistra pielęgniarstwa, tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego oraz ukończony kurs Leczenie ran. Ponieważ takie dane nie są dostępne, analiza ma wymiar czysto szacunkowy i oparty na dostępnych izolowanych danych. Niemniej w przypadku zsumowania wszystkich form kształcenia (z programami ramowymi), łącznie uzyskujemy wynik 66% pielęgniarek czynnych zawodowo w 2023 r. uprawnionych do samodzielnego leczenia ran.

Podsumowanie

Szacunkowa analiza własna wykazała, że dotychczasowy system kształcenia pielęgniarek w Polsce w zakresie samodzielnego leczenia ran nie spełnia kryteriów i założeń APN. Uprawnienia te są powszechnie występującymi w praktyce, co czyni je rodzajem z zakresu standardowych świadczeń pielęgniarskich. Dlatego też powstają postulaty stworzenia nowej formy ścieżki uzyskiwania kompetencji APN w Polsce. Wprowadzenie praktyki APN w zakresie leczenia ran i przetok na grunt polski w pierwszym zakresie wymaga wprowadzenia zmian legislacyjnych, które wyraźnie odgraniczą zakres kompetencyjny APN. Dobrym wzorem w tym zakresie są uprawnienia pielęgniarek systemu w Państwowym Ratownictwie Medycznym, gdzie jasno uprawnienia nadawane są pielęgniarkom tylko w przypadku aktualnego zatrudnienia w systemie [9, 30]. Jednocześnie wysoki poziom kształcenia polskich pielęgniarek stawia je na tle innych państw w sytuacji, gdzie poziom zarezerwowany dla APN (minimum magister) jest kształceniem powszechnym w Polsce. Dlatego też zasadne byłoby powołanie nowej formy kształcenia zarezerwowanego dla APN w Polsce, takiej jak np. studia podyplomowe i/lub zawarunkowanie tej roli dla osób posiadających stopień naukowy doktora. Inną propozycją jest wymagany 5-letni staż zawodowy w przedmiotowym zakresie i aktualne zatrudnienie zgodne z dziedziną leczenia ran i przetok.

Model APN w opiece nad ranami najbardziej jest widoczny w Australii, co może stanowić wzorzec dla pielęgniarstwa polskiego. Według australijskiego raportu 2024/2025 zarejestrowanych było 3194 Nurse Practitioners, które stanowiły 0,64% wszystkich pielęgniarek zarejestrowanych w Australii [31]. W światowym pielęgniarstwie APN ma długą tradycję i bogate doświadczenie, z którego powinno korzystać pielęgniarstwo polskie. Jednocześnie założenia i cechy APN są elastyczne i otwarte, aby uwzględnić różnice między krajami w zakresie systemów opieki zdrowotnej, mechanizmów regulacyjnych i systemów kształcenia pielęgniarek [1].

Wnioski

Samodzielność w leczeniu ran w polskim pielęgniarstwie również posiada długą i ugruntowaną pozycję, a jej przeniesienie na szczebel APN stanowiłoby naturalny proces dostosowania do aktualnej wiedzy medycznej i państwowych rozwiązań organizacyjnych w tym zakresie.

Oświadczenia

Autorka deklaruje brak konfliktu interesów.
Praca nie uzyskała finansowania zewnętrznego.
Zgoda Komisji Bioetycznej nie była wymagana.

Piśmiennictwo

1. Wytyczne dotyczące zaawansowanej praktyki pielęgniarskiej 2020. Dostępne na: https://nipip.pl/apn/ (dostęp: 4.01.2026 r.).
2. Wieczorek-Wójcik B, Kowalska K, Leyk-Kolańczak M i wsp. Działania na rzecz rozwoju pielęgniarki zaawansowanej praktyki w Polsce – projekt pilotażu APN w zakresie leczenia ran i przetok. Leczenie Ran 2024; 21: 92–97. DOI: 10.60075/lr.v21i3.77.
3. Banasiewicz T, Mrozikiewicz-Rakowska B, Lipiński P i wsp. Porozumienie na rzecz Profesjonalnej Terapii Ran ranypodkontrola.pl Leczenie Ran 2024; 22: 22–45.
4. Zarządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 kwietnia 2025 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw określenia obszarów, w tym czynności zawodowych, w których może być realizowana zaawansowana praktyka pielęgniarek (Dz. Urz. Min. Zdr. 2025.26).
5. Szumska A. Legal conditions of wound care by nurses in Poland. Pielęg Chir Angiol 2020; 14: 47–52.
6. Szumska A, Chachurska M, Królak M, Domańska I. The estimated level of protection provided by qualified nurses for patients suffering from chronic wounds in Poland in 2016. Pielęg Chir Angiol 2018; 12: 105–110.
7. Ustawa z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz. U. 1996 nr 91 poz. 410).
8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 2 września 1997 r. (Dz. U. nr 116 poz. 750).
9. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 lutego 2017 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych udzielanych samodzielnie przez pielęgniarkę albo położną samodzielnie bez zlecenia lekarskiego (Dz.U. z 2017 r. poz. 497).
10. Europejskie Porozumienie w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek, sporządzone w Strasburgu dnia 25 października 1967 r. (Dz.U. 1996 nr 83 poz. 384).
11. Oświadczenie rządowe z dnia 22 marca 1996 r. w sprawie ratyfikacji przez Rzeczpospolitą Polską Europejskiego porozumienia w sprawie szkolenia i kształcenia pielęgniarek, sporządzonego w Strasburgu dnia 25 października 1967 r. (Dz. U. 1996 nr 83 poz. 385).
12. Slosorz T. Kształcenie zawodowe pielęgniarek w ujęciu historycznym. Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu 2017; 4: 298–304.
13. Zdziebło K. Polskie pielęgniarki i położne wobec obecnych i przyszłych wyzwań procesu bolońskiego. Studia Medyczne Akademii Świętokrzyskiej Kielce 2007; 7: 63–74.
14. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie określenia standardów nauczania dla poszczególnych kierunków studiów i poziomów kształcenia. (Dz. U. 2002 nr 116 poz. 1004).
15. Załącznik nr 80 Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz. U. 2007 nr 164 poz. 1166).
16. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 9 maja 2012 r. w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa (Dz. U. 2012 poz. 631).
17. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 11 sierpnia 2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa (Dz. U. Dz.U. 2016 poz. 1332).
18. Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 lipca 2019 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego (Dz. U. 2019 poz. 1573).
19. Rozporządzenie Ministra Nauki z dnia 10 października 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego (Dz. U. 2024 poz. 1514).
20. Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz. U. 2011 Nr 174 poz. 1039 z późń. zm.).
21. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 września 2016 r. w sprawie kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych (Dz.U. 2016 poz. 1761).
22. Program kursu specjalistycznego leczenie ran dla pielęgniarek Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych Warszawa 2018.
23. Program kursu specjalistycznego opieka nad pacjentem ze stomią jelitową dla pielęgniarek Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 2017.
24. Program kursu specjalistycznego wywiad i badanie fizykalne dla pielęgniarek i położnych Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 2017.
25. Program kursu specjalistycznego ordynowanie leków i wypisywanie recept dla pielęgniarek i położnych. Część I i II. Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 2017.
26. Program szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego dla pielęgniarek Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 2022.
27. CMPK. Opracowania i analizy. Dostępne na: https://www.cmkp.edu.pl/ksztalcenie/biuro-ksztalcenia-podyplomowego-pielegniarek-i-poloznych/ksztalcenie/opracowania-i-analizy (dostęp: 3.01.2026 r.).
28. Raport o stanie pielęgniarstwa i położnictwa w Polsce Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych maj 2023. Dostępne na: https://nipip.pl/raporty/ (dostęp: 3.01.2026 r.).
29. Ustawa z dnia 26 maja 2022 r. o zmianie ustawy o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2022 poz. 1352).
30. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. Dz.U. 2025 poz. 91).
31. Nursing and midwifery in 2024/2025 Nursing and Midwifery Board Ahpra. Dostępne na: https://www.nursingmidwiferyboard.gov.au/News/Annual-report.aspx (dostęp: 4.01.2026 r.).