LECZENIE RAN 2026; 23 (2)

Wprowadzenie

Rany przewlekłe stanowią jeden z poważniejszych problemów współczesnej medycyny klinicznej i zdrowia publicznego. Definiuje się je jako rany, które pomimo właściwego prowadzenia terapeutycznego nie wykazują postępu gojenia w przewidywanym czasie, czyli najczęściej w ciągu 4–6 tygodni [1]. W praktyce klinicznej przyjmuje się również, że rana przewlekła to taka, która nie ulega zagojeniu w ciągu 12 tygodni standardowego leczenia lub nie zmniejsza swojej powierzchni o co najmniej 40–50% w ciągu 4 tygodni [2].

Epidemiologia ran przewlekłych jest niepokojąca. Globalna liczba zachorowań szacowana jest na 1,51–2,21 na 1000 mieszkańców, a liczba ta systematycznie rośnie w krajach o starzejącej się populacji i wysokiej częstotliwości występowania cukrzycy oraz otyłości [3, 4]. W Stanach Zjednoczonych rany przewlekłe dotyczą blisko 10,5 mln beneficjentów programu Medicare, co stanowi ok. 2,5% całej populacji [5]. Globalny rynek opieki nad ranami w 2022 r. osiągnął wartość ponad 148 miliardów dolarów i wykazuje trend wzrostowy [6]. Konsekwencje kliniczne ran przewlekłych obejmują ból, obniżenie jakości życia, ryzyko infekcji i sepsy, a w skrajnych przypadkach konieczność amputacji kończyn.

Pomimo znacznego postępu w leczeniu ran, obejmującego rozwój nowoczesnych opatrunków, terapii podciśnieniowej oraz leczenia przyczynowego, skuteczność terapii w wielu przypadkach pozostaje ograniczona. Szczególnym wyzwaniem klinicznym pozostają obecność biofilmu bakteryjnego, przewlekły stan zapalny oraz zaburzenia mikrokrążenia, które prowadzą do zahamowania procesu gojenia [10].

Na tle dynamicznie rozwijających się metod terapeutycznych wspierających proces leczenia ran przewlekłych, szczególne zainteresowanie budzi zimna plazma atmosferyczna (cold atmospheric plasma – CAP) – stan materii będący zjonizowanym gazem wytwarzanym w warunkach ciśnienia atmosferycznego oraz w temperaturze zbliżonej do pokojowej. Technologia ta generuje zestaw reaktywnych form tlenu i azotu (reactive oxygen and nitrogen species – RONS), jonów, fotonów i pola elektromagnetycznego, których efekty biologiczne wydają się korzystne zarówno w zakresie działania przeciwdrobnoustrojowego, jak i stymulacji procesów gojenia tkanek [7, 8].

Od czasu pierwszych doniesień klinicznych na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku liczba badań nad zastosowaniem CAP w leczeniu trudno gojących się ran gwałtownie wzrosła. Wyniki badań przedklinicznych i klinicznych wskazują na potencjał terapeutyczny tej metody, jednak duże zróżnicowanie stosowanych urządzeń, protokołów aplikacji i punktów końcowych utrudnia wyciąganie jednoznacznych wniosków i uniemożliwia przeprowadzenie klasycznej metaanalizy. Dodatkowo brak standaryzacji parametrów terapii oraz ograniczona liczba badań o wysokiej mocy statystycznej utrudniają formułowanie jednoznacznych rekomendacji klinicznych.

Celem niniejszej pracy jest omówienie aktualnego stanu wiedzy na temat mechanizmów działania CAP oraz jej klinicznego zastosowania w leczeniu ran przewlekłych – ze szczególnym uwzględnieniem owrzodzeń żylnych, stopy cukrzycowej i odleżyn – na podstawie przeglądu dostępnego piśmiennictwa. Ponadto praca ma na celu krytyczną ocenę skuteczności i bezpieczeństwa terapii CAP, a także identyfikację ograniczeń w dotychczasowych projektach badawczych oraz wskazanie kierunków dalszych analiz.

Charakter przeglądu

Niniejsza praca ma charakter przeglądu narracyjnego. Formę tę wybrano ze względu na duże zróżnicowanie metodologiczne dostępnych publikacji – różnorodność urządzeń generujących CAP, niestandardowe protokoły leczenia, heterogenność populacji oraz odmienne punkty końcowe. Badania różnią się w szczególności typem zastosowanej technologii (DBD vs. APPJ), czasem ekspozycji, częstotliwością aplikacji oraz rodzajem ocenianych efektów klinicznych, co istotnie ogranicza możliwość ich bezpośredniego porównania. Cechy te utrudniają przeprowadzenie ilościowego przeglądu systematycznego w formie metaanalizy i uzasadniają posłużenie się opisowym podejściem narracyjnym, które pozwala na krytyczne omówienie oraz zestawienie dostępnych źródeł [9]. Dodatkowe ograniczenie stanowi niewielka liczebność grup oraz mała liczba randomizowanych badań o wysokiej jakości metodologicznej, co zmniejsza wiarygodność potencjalnej analizy ilościowej. Ponadto CAP jest technologią stosunkowo nową w kontekście zastosowania w leczeniu ran przewlekłych. Model przeglądu narracyjnego umożliwia jednoczesne uwzględnienie doniesień przedklinicznych i klinicznych. Zapewnia to szerszą perspektywę w odniesieniu do obecnego stanu wiedzy oraz pozwala powiązać mechanizmy działania z obserwowanymi efektami, co ma szczególne znaczenie w przypadku tak złożonej technologii.

Metody wyszukiwania piśmiennictwa

Wyszukiwanie literatury przeprowadzono w bazach danych naukowych PubMed, Scopus, Web of Science, Cochrane Central Register of Controlled Trials (CENTRAL) oraz Google Scholar. Wyszukiwanie przeprowadzono w 2026 r. i obejmowało publikacje z lat 2010–2025. Zastosowano następujące słowa kluczowe i ich kombinacje: „cold atmospheric plasma”, „cold plasma”, „non-thermal plasma”, „CAP”, „chronic wounds”, „wound healing”, „diabetic foot ulcer”, „venous leg ulcer”, „pressure ulcer”. W bazie PubMed zastosowano przykładową strategię wyszukiwania: “cold atmospheric plasma” OR “cold plasma” OR “non-thermal plasma” AND “chronic wound” OR “chronic wound healing” OR “wound healing” OR “wound treatment” OR “diabetic foot ulcer” OR “venous leg ulcer” OR “pressure ulcer”. Analogiczne strategie wyszukiwania zastosowano w pozostałych bazach danych.

Do syntezy narracyjnej wybrano 30 publikacji, obejmujących badania randomizowane i obserwacyjne, badania przedkliniczne in vitro i in vivo oraz przeglądy piśmiennictwa opisujące kliniczne i biologiczne efekty terapii CAP. Selekcji piśmiennictwa dokonano poprzez przegląd tytułów i streszczeń, a następnie analizę pełnych tekstów zakwalifikowanych publikacji.

Kryteria włączenia obejmowały:

• badania dotyczące zastosowania zimnej plazmy atmosferycznej w leczeniu ran przewlekłych,
• publikacje zawierające dane kliniczne lub przedkliniczne,
• artykuły dostępne w pełnym tekście,
• publikacje w języku angielskim.

Kryteria wykluczenia obejmowały:

• brak dostępu do pełnego tekstu,
• doniesienia konferencyjne bez pełnego manuskryptu,
• prace dotyczące zastosowań CAP niezwiązanych z leczeniem ran,
• publikacje o charakterze wyłącznie technicznym bez odniesienia klinicznego.

W artykule wykorzystano również informacje z 11 dodatkowych prac o charakterze źródeł definicyjnych, epidemiologicznych oraz technicznych. Ze względu na narracyjny charakter przeglądu nie przeprowadzono formalnej oceny ryzyka błędu systematycznego ani metaanalizy danych.

Zimna plazma – podstawy teoretyczne

Definicja i generowanie plazmy

Zimna plazma jest czwartym stanem materii – zjonizowanym gazem zawierającym reaktywne formy tlenu i azotu (RONS), jony o ładunku dodatnim i ujemnym, wolne elektrony i cząsteczki gazu w stanie wzbudzonym [10]. W odróżnieniu od plazmy termicznej zimna plazma charakteryzuje się niską temperaturą gazu przy jednoczesnej wysokiej energii elektronów, a jej temperatura (25–40°C) jest zbliżona do temperatury otoczenia, co umożliwia bezpieczne stosowanie na żywych tkankach i znajduje zastosowanie w medycynie plazmowej, szczególnie w dermatologii i leczeniu ran.

Najszerzej stosowane urządzenia medyczne opierają się na dwóch technologiach: wyładowaniu barierowym dielektrycznym (dielectric barrier discharge – DBD) – generującym powierzchniową, planarną warstwę plazmy oraz strumieniu plazmy pod ciśnieniem atmosferycznym (atmospheric pressure plasma jet – APPJ) wytwarzającym ukierunkowany, elastyczny strumień plazmy zdolny do wnikania w głębsze warstwy rany [11, 12]. Technologie te różnią się sposobem generowania plazmy, jej składem fizykochemicznym oraz głębokością oddziaływania na tkanki. Urządzenia DBD nadają się do leczenia rozległych, płaskich ran, natomiast strumień APPJ lepiej sprawdza się w ranach nieregularnych i głębokich [13]. Wybór rodzaju urządzenia oraz parametrów ekspozycji (czas aplikacji, odległość od tkanki, gaz nośny) ma istotny wpływ na efekty terapeutyczne i bezpieczeństwo stosowania CAP (ryc. 1 i 2).

Mechanizm działania i efekty biologiczne

Głównym nośnikiem efektów biologicznych CAP są RONS. Po zetknięciu z powietrzem lub tkankami plazma wytwarza m.in. nadtlenek wodoru (H₂O₂), rodnik hydroksylowy (HO^•), anionorodnik ponadtlenkowy (O₂^•−), tlenek azotu (NO), dwutlenek azotu (NO₂), a przy użyciu gazów szlachetnych (helu lub argonu) jako gazu nośnego atomy wzbudzone i jony tych pierwiastków oraz inne krótkotrwałe i długotrwałe reaktywne cząsteczki [7, 8]. Reaktywne formy tlenu i azotu odgrywają kluczową rolę zarówno w działaniu przeciwdrobnoustrojowym, jak i w modulowaniu procesów komórkowych związanych z gojeniem ran.

Mechanizm bakteriobójczy CAP jest wielotorowy i obejmuje peroksydację lipidów błony komórkowej (poprzez reaktywne formy tlenu), oksydacyjne uszkodzenie DNA i białek wewnątrzkomórkowych, zakłócenie funkcji kanałów jonowych błony komórkowej, a w przypadku APPJ – efekt erozyjny polegający na mechanicznym rozkładaniu warstw biofilmu przez jony [14, 15]. W efekcie dochodzi do szybkiej inaktywacji drobnoustrojów, w tym bakterii tworzących biofilm oraz szczepów wielolekoopornych. Wykazano, że CAP skutecznie inaktywuje biofilmy bakteryjne tworzone przez MRSA i Pseudomonas aeruginosa, w tym szczepy wielolekooporne, nie powodując indukcji oporności, co stanowi kluczową przewagę nad tradycyjnymi antybiotykami [16, 17].

Reaktywne formy tlenu i azotu pełnią rolę cząsteczek sygnałowych w komórkach eukariotycznych. W stężeniach fizjologicznych RONS generowane przez CAP aktywują neutrofile i makrofagi, przyspieszając fazę zapalną i skracając jej trwanie, pobudzają proliferację keratynocytów i fibroblastów oraz stymulują migrację komórek, co bezpośrednio wpływa na reepitelializację i kontrakcję (obkurczanie) rany, wspomagają angiogenezę poprzez indukcję czynnika HIF-1α i wzrost ekspresji czynników wzrostu (np. VEGF), a także stymulują syntezę kolagenu [18–20]. W badaniach in vitro wykazano, że krótkotrwałe (120 s) ekspozycje ran na CAP zwiększają zdolność migracyjną keratynocytów bez wywoływania istotnego stresu oksydacyjnego [21].

Zimna plazma atmosferyczna wywiera również działanie immunomodulujące – obniża stężenie prozapalnych cytokin (interleukiny 6, czynnika martwicy nowotworów α) w środowisku rany, przyspiesza przejście makrofagów z fenotypu M1 (prozapalny) do M2 (proregeneracyjny) oraz normalizuje zaburzone pH środowiska rany [22]. Poza tym wpływa na mikrokrążenie poprzez działanie tlenku azotu (NO), który moduluje napięcie naczyniowe, prowadząc do rozszerzenia naczyń, poprawy perfuzji tkanek oraz ukrwienia brzegów rany [23].

Zarówno modele zwierzęce (m.in. badania długoterminowe z 14-dniowym powtarzalnym stosowaniem na szczurach, obserwowane przez 12 miesięcy), jak i badania kliniczne nie wykazały istotnych działań niepożądanych ze strony zdrowych tkanek przy zachowaniu zalecanych parametrów ekspozycji [24]. Promieniowanie UV generowane przez CAP nie przekracza progów uznawanych za szkodliwe. Potencjalnym ryzykiem pozostaje nadmierna ekspozycja – długotrwałe lub zbyt intensywne napromienianie może prowadzić do uszkodzeń tkankowych, dlatego każdy protokół leczenia wymaga precyzyjnej kalibracji czasu i intensywności [25].

Zastosowanie zimnej plazmy w leczeniu ran przewlekłych – przegląd badań

Badania przedkliniczne

Pierwsze systematyczne badania laboratoryjne na modelach zwierzęcych dostarczyły podstaw biologicznych dla zastosowania CAP w leczeniu ran. W modelach szczurzych wykazano, że jednorazowe i powtarzalne aplikacje CAP przyspieszają zamknięcie rany w porównaniu z grupą kontrolną, zwiększają zagęszczenie naczyń krwionośnych w dnie rany i wspomagają organizację włókien kolagenowych [26]. Wyniki te sugerują, że CAP może korzystnie wpływać zarówno na tempo gojenia, jak i na jakość regenerującej się tkanki. Badania in vitro na ludzkich keratynocytach wykazały, że ekspozycja na CAP (DBD, 10–120 s) generujący niskie stężenia H₂O₂, NO₂⁻ i NO₃⁻ zwiększa szybkość migracji komórek oraz przyspiesza zamykanie ubytków nabłonkowych bez wywoływania apoptozy ani mierzalnego stresu oksydacyjnego komórkowego [21]. Obserwacje te potwierdzają, że przy odpowiednio dobranych parametrach ekspozycji CAP może wywierać działanie proregeneracyjne bez istotnego uszkodzenia komórek.

W badaniach na modelach ran zakażonych biofilmem Pseudomonas aeruginosa wykazano, że 2-minutowa ekspozycja na strumień CAP całkowicie redukuje liczebność kolonii bakteryjnych Pseudomonas aeruginosa [27]. Wskazuje to na silny potencjał przeciwdrobnoustrojowy CAP, szczególnie w kontekście leczenia ran przewlekłych obciążonych obecnością biofilmu. Wyniki te potwierdziły potencjał CAP jako alternatywy dla antybiotyków i środków antyseptycznych w eradykacji biofilmu – z tą przewagą, że nie indukuje oporności oraz pozostaje aktywna w obecności białek rany, które często ograniczają skuteczność wielu standardowych środków dezynfekcyjnych [17, 28].

Łącznie badania przedkliniczne wskazują, że CAP łączy działanie przeciwdrobnoustrojowe z efektem wspomagającym procesy naprawcze, co stanowi biologiczne uzasadnienie dla jej zastosowania w leczeniu ran przewlekłych.

Badania kliniczne – owrzodzenia żylne goleni

Zestawienie badań dotyczących zastosowania CAP w leczeniu owrzodzeń żylnych goleni (venous leg ulcers – VLU) zamieszczono w tabeli I.

Pierwsze kontrolowane badania kliniczne na ludziach przeprowadzili Isbary i wsp. [29, 30], którzy w badaniu pilotażowym z 2010 r. i kolejnym RCT z 2012 r. wykazali, że 2-minutowe aplikacje CAP raz dziennie przez 14 dni skutecznie redukują obciążenie mikrobiologiczne ran przewlekłych oraz wykazują korzystny wpływ na proces gojenia w porównaniu z grupą kontrolną. Badania te, mimo niewielkiej liczebności próby, stanowiły podstawę dla dalszych badań klinicznych.

Brehmer i wsp. [31] przeprowadzili randomizowane badanie na 14 pacjentach z owrzodzeniami żylnymi. Wykazali istotną redukcję bakteryjnego obciążenia rany, poprawę mikrokrążenia skórnego oraz tendencję do szybszego zmniejszania powierzchni rany w grupie CAP. Ze względu na małą liczebność próby nie wszystkie obserwowane różnice osiągnęły istotność statystyczną, jednak wyniki wskazują na potencjalną skuteczność terapii.

Ważną pozycję w dowodach na skuteczność CAP w ranach żylnych stanowi wieloośrodkowe, randomizowane badanie z 2025 r., przeprowadzone przez Bakkera i wsp. [32] w Holandii. W badaniu uczestniczyło 46 pacjentów losowo przydzielonych do trzech grup: standardowe leczenie (standard wound care – SWC) (n = 15), SWC + CAP raz tygodniowo (n = 17) lub SWC + CAP 2 razy tygodniowo (n = 14). Po 12 tygodniach obserwacji w grupie CAP 2 razy tygodniowo całkowitemu zagojeniu uległo 61,5% ran, w grupie CAP raz tygodniowo 53,3%, natomiast w grupie kontrolnej – 25,0%. Różnice odsetka wygojenia względem grupy kontrolnej nie osiągnęły istotności statystycznej (CAP raz tygodniowo p = 0,156 oraz CAP 2 razy tygodniowo p = 0,075). Bezwzględna redukcja powierzchni rany była istotna statystycznie w obu grupach CAP (p ≤ 0,001). Nie odnotowano poważnych zdarzeń niepożądanych związanych z terapią CAP. Odsetek wygojonych ran był liczbowo większy w grupach CAP, jednak różnice względem grupy kontrolnej nie osiągnęły istotności statystycznej. Wyniki wskazują na potencjalny efekt kliniczny wymagający potwierdzenia w badaniach o większej liczebności.

Łącznie dostępne badania kliniczne sugerują, że CAP wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe oraz może przyspieszać proces gojenia owrzodzeń żylnych, jednak ograniczenia metodologiczne, takie jak małe liczebności prób i zróżnicowanie protokołów, wymagają prowadzenia dalszych badań.

Badania kliniczne – rany w przebiegu cukrzycowej choroby stóp

Zestawienie badań dotyczących zastosowania CAP w leczeniu ran w przebiegu cukrzycowej choroby stóp przedstawiono w tabeli II.

Przełomowym badaniem w zakresie leczenia owrzodzeń stopy cukrzycowej z wykorzystaniem zimnej plazmy atmosferycznej jest wieloośrodkowe, randomizowane, badanie kontrolowane Stratmanna i wsp. [33]. Łącznie 65 ran u 45 pacjentów z cukrzycą i chorobą cukrzycową stóp (diabetic foot ulcer – DFU; klasyfikacja Wagner-Armstrong 1B lub 2B) przydzielono losowo do grupy badanej (CAP, gaz argonowy) lub placebo (identyczny aparat bez pola elektrycznego). Protokół obejmował 8 aplikacji w ciągu 14 dni (pierwsze 5 dni codziennie, następnie co drugi dzień). Wyniki wykazały istotne skrócenie czasu gojenia do osiągnięcia 10% redukcji powierzchni rany w grupie CAP (p = 0,012) oraz tendencję do szybszego osiągnięcia 20% redukcji. We wszystkich ranach leczonych CAP zaobserwowano aktywację procesu gojenia, czego nie odnotowano w grupie placebo, co wskazuje na potencjalny efekt biologiczny terapii niezależny od standardowego leczenia. Badanie to, ze względu na zastosowanie grupy placebo i zaślepienie pacjentów, stanowi jedno z najwyższej jakości dowodów klinicznych dotyczących zastosowania CAP w DFU.

W badaniu RCT przeprowadzonym przez Mirpour i wsp. [34] w Iranie, obejmującym 44 pacjentów z DFU, wykazano, że 3 sesje CAP tygodniowo przez 3 tygodnie (strumień helowy) istotnie przyspieszają gojenie w porównaniu z grupą kontrolną (standardowe leczenie), wyrażone jako zmniejszenie powierzchni rany i poprawa oceny klinicznej (wound grading). Odsetek wygojenia był istotnie wyższy w grupie CAP (77,3% vs 36,4%, p = 0,006), co wskazuje na klinicznie istotną skuteczność terapii.

Samsavar i wsp. [35] w RCT z udziałem 43 pacjentów z DFU stosowali CAP 3 razy w tygodniu przez 3 tygodnie jako uzupełnienie standardowego leczenia. Wykazali istotne zmniejszenie powierzchni rany i skrócenie czasu do istotnej redukcji, nie obserwując efektów niepożądanych. Efekt przeciwbakteryjny był porównywalny między grupami, co sugeruje, że w gojeniu rany odgrywają rolę również mechanizmy biologiczne niezwiązane bezpośrednio z eradykacją mikroorganizmów.

Systematyczny przegląd i analiza Hassana i wsp. [36], obejmująca cztery RCT z łącznie 153 pacjentami z DFU, potwierdziły, że w trzech spośród czterech badań wykazano istotną redukcję powierzchni owrzodzenia w grupie CAP, w jednym badaniu odnotowano istotny spadek markerów zapalnych, natomiast wyniki w zakresie obciążenia mikrobiologicznego były niejednoznaczne.

We wszystkich analizowanych badaniach profil bezpieczeństwa CAP był korzystny, a terapia była dobrze tolerowana przez pacjentów.

Łącznie dostępne dane kliniczne wskazują, że CAP może przyspieszać proces gojenia owrzodzeń stopy cukrzycowej oraz poprawiać parametry kliniczne rany, jednak ze względu na ograniczenia metodologiczne badań, w tym niewielkie liczebności prób i heterogeniczność protokołów, wyniki należy interpretować z ostrożnością.

Badania kliniczne – odleżyny

Zestawienie badań dotyczących zastosowania CAP w leczeniu odleżyn zamieszczono w tabeli III.

Liczba badań klinicznych dotyczących zastosowania CAP w leczeniu odleżyn jest ograniczona, a brak wysokiej jakości RCT istotnie utrudnia formułowanie jednoznacznych wniosków klinicznych. Chatraie i wsp. [37] przeprowadzili badanie in vivo na modelu odleżyn u szczurów, wykazując, że aplikacje plazmy nietermicznej istotnie przyspieszają gojenie zmian uciskowych. Zaobserwowano zwiększoną reepitelializację, nasiloną angiogenezę oraz poprawę organizacji tkanki, co wskazuje na korzystny wpływ CAP na procesy naprawcze w modelu przedklinicznym.

Kliniczne doniesienia serii przypadków i badania obserwacyjne opisują sukcesy kliniczne w zastosowaniu CAP u pacjentów intensywnej terapii z odleżynami, zwracając uwagę na redukcję kolonizacji bakteryjnej, zmniejszenie wysięku i poprawę ukrwienia brzegów rany. Bolgeo i wsp. [38] w przeglądzie narracyjnym dotyczącym krytycznie chorych pacjentów podsumowali dostępne dowody jako obiecujące, lecz wymagające potwierdzenia w prospektywnych badaniach randomizowanych.

Łącznie dostępne dane wskazują na potencjalną skuteczność CAP w leczeniu odleżyn, jednak brak badań o wysokiej jakości metodologicznej stanowi istotne ograniczenie dla wdrożenia tej terapii w rutynowej praktyce klinicznej.

Randomizowane badania kliniczne nad różnorodnymi ranami przewlekłymi

Zestawienie RCT dotyczących zastosowania CAP w leczeniu ran o różnej etiologii przedstawiono w tabeli IV.

Obszerne randomizowane badanie przeprowadzone przez Strohala i wsp. [39] z udziałem 78 pacjentów z różną etiologią ran (żylne, tętnicze, mieszane, neuropatyczne, pooperacyjne) wykazało istotnie wyższy odsetek tkanki ziarninowej (p < 0,0001) i szybszą redukcję powierzchni rany (p < 0,001) w grupie CAP w porównaniu z grupą kontrolną, w której zastosowano jedynie dostosowane do fazy gojenia opatrunki. Dodatkowo po 6 tygodniach terapii odnotowano całkowite wygojenie ran u 58,97% pacjentów w grupie CAP w porównaniu z 5,13% w grupie kontrolnej, co wskazuje na istotną klinicznie przewagę strategii leczenia CAP-jet nad leczeniem opartym na opatrunkach dostosowanych do fazy gojenia.

Badanie POWER (Plasma on Chronic Wounds for Epidermal Regeneration) – wieloośrodkowe badanie RCT przeprowadzone przez Abu Rached i wsp. [40] porównywało CAP ze standardowym leczeniem ran (SWT). W grupie CAP 16% wszystkich ran osiągnęło ponad 90% zamknięcia, czego nie zaobserwowano w grupie kontrolnej. Zmniejszenie powierzchni rany o min. 40% zaobserwowano w 40% ran w grupie CAP, a w grupie kontrolnej w 18% wszystkich ran. W badaniu wykazano również istotną poprawę jakości życia pacjentów w grupie CAP (p = 0,0001), co podkreśla znaczenie terapii nie tylko w kontekście gojenia rany, ale również efektów funkcjonalnych i subiektywnych.

Badania obejmujące rany przewlekłe o różnej etiologii wskazują na szerokie spektrum potencjalnego zastosowania CAP, niezależnie od przyczyny powstania rany. Jednocześnie heterogeniczność badanych populacji oraz zastosowanych protokołów terapeutycznych utrudnia bezpośrednie porównanie wyników i ogranicza możliwość formułowania jednoznacznych rekomendacji klinicznych.

Bezpieczeństwo metody

Analiza doniesień naukowych potwierdza korzystny profil bezpieczeństwa CAP. W dostępnych badaniach klinicznych, w tym RCT, nie odnotowano poważnych zdarzeń niepożądanych związanych ze stosowaniem terapii CAP. Pacjenci dobrze tolerują aplikacje CAP, opisując je jako komfortowe, pozbawione bólu, pieczenia czy oznak uszkodzenia tkanek zdrowych [32, 33, 39]. Zgłaszane odczucia podczas terapii ograniczają się najczęściej do łagodnego uczucia ciepła lub mrowienia, co dodatkowo potwierdza dobrą tolerancję zabiegu. Istotnym wskazaniem dla bezpieczeństwa klinicznego jest obserwacja długoterminowa w modelu zwierzęcym (12 miesięcy), w której nie stwierdzono oznak przewlekłego zapalenia ani nowotworzenia po wielokrotnych aplikacjach argonowego CAP [24].

Promieniowanie UV generowane przez CAP nie przekracza progów uznawanych za szkodliwe. W badaniach wykazano, że poziom emisji promieniowania UV pozostaje poniżej wartości uznawanych za cytotoksyczne dla tkanek ludzkich. Potencjalnym ryzykiem pozostaje nadmierna ekspozycja – długotrwałe lub zbyt intensywne napromienianie może prowadzić do uszkodzeń tkankowych, dlatego każdy protokół leczenia wymaga precyzyjnej kalibracji czasu i intensywności [25]. Podkreśla to znaczenie standaryzacji parametrów terapii oraz stosowania CAP zgodnie z zaleceniami producenta i aktualną wiedzą kliniczną.

Ograniczenia dostępnych badań

Pomimo obiecujących wyników, dostępna literatura naukowa dotycząca zastosowania CAP w leczeniu ran przewlekłych wykazuje pewne ograniczenia metodologiczne, które należy uwzględnić przy interpretacji wyników.

Jednym z istotnych ograniczeń jest stosunkowo niewielka liczebność grup badanych, która w wielu badaniach nie przekracza 50 pacjentów, co może wpływać na moc statystyczną analiz. Dotychczasowy przegląd systematyczny dotyczący DFU [36] objął łącznie 153 pacjentów w czterech badaniach, co wskazuje na potrzebę dalszych badań obejmujących większe populacje.

Istotnym aspektem jest również heterogeniczność badań, obejmująca różnorodność stosowanych urządzeń (DBD, APPJ), gazów nośnych (argon, hel, powietrze) oraz parametrów terapii, takich jak czas i częstotliwość aplikacji [11, 39]. Z jednej strony odzwierciedla to dynamiczny rozwój technologii CAP, z drugiej jednak utrudnia bezpośrednie porównanie wyników poszczególnych badań.

Różnice technologiczne między urządzeniami mogą przekładać się na odmienny skład i stężenie reaktywnych form tlenu i azotu, co wpływa na uzyskiwane efekty biologiczne.

Choć liczba badań randomizowanych rośnie, ich metodologia pozostaje zróżnicowana, a pełne podwójne zaślepienie bywa trudne do realizacji ze względu na charakterystykę urządzeń plazmowych. Może to wpływać na interpretację części wyników, jednak podobne wyzwania obserwuje się również w badaniach nad innymi technologiami medycznymi.

Dotychczasowe badania obejmowały pacjentów z różnymi typami ran oraz o zróżnicowanym stopniu zaawansowania choroby, co może ograniczać możliwość bezpośredniego uogólnienia wyników, ale jednocześnie wskazuje na potencjalnie szerokie zastosowanie terapii.

Większość badań oceniała wyniki w perspektywie krótkoterminowej (2–12 tygodni), podczas gdy pełna ocena skuteczności terapii wymaga długoterminowej obserwacji, uwzględniającej trwałość wygojenia i ryzyko nawrotów.

Pomimo licznych badań podstawowych dokładny udział poszczególnych komponentów CAP (RONS, promieniowanie UV, pole elektryczne, jony) w efektach klinicznych nie jest jeszcze w pełni poznany. Stanowi to jednak naturalny etap rozwoju nowej technologii terapeutycznej.

Dodatkowym wyzwaniem pozostaje brak pełnej standaryzacji parametrów terapii oraz trudność w precyzyjnym kontrolowaniu stężenia RONS w warunkach klinicznych, co może wpływać na powtarzalność wyników [8, 25].

Podsumowując – dostępne dane wskazują na istotny potencjał terapeutyczny CAP, jednak dalsze dobrze zaprojektowane badania kliniczne są potrzebne w celu optymalizacji protokołów leczenia i potwierdzenia długoterminowej skuteczności tej metody.

Implikacje dla praktyki klinicznej i dalszych badań

Aktualne dowody naukowe wskazują, że terapia z wykorzystaniem CAP posiada potencjał jako uzupełniające narzędzie terapeutyczne w leczeniu ran przewlekłych, szczególnie w przypadkach, gdy standardowe metody okazują się niewystarczające. Technologia ta wydaje się szczególnie obiecująca w trzech kontekstach klinicznych: terapia ran przewlekle zakażonych lub skolonizowanych biofilmem opornych na antybiotykoterapię bakterie, terapia ran o zaburzonym gojeniu z niedoborem ziarniny oraz terapia ran niegojących się prawidłowo pomimo prawidłowo prowadzonego standardowego leczenia.

W kontekście systemu opieki zdrowotnej warto zwrócić uwagę, że urządzenia CAP są zarejestrowane jako wyroby medyczne klasy IIa w Unii Europejskiej i posiadają znak CE, co stwarza formalną możliwość ich stosowania w praktyce klinicznej. Wyniki badań holenderskich [32] wskazują, że aplikacje CAP mogą być bezpiecznie prowadzone zarówno w warunkach ambulatoryjnych specjalistycznych poradni ran, jak i w opiece domowej, co otwiera drogę do szerszej dostępności tej metody.

Wytyczne dotyczące przyszłych badań klinicznych powinny uwzględniać liczniejsze grupy badawcze z odpowiednią mocą statystyczną do oceny punktów końcowych o znaczeniu klinicznym (całkowite wygojenie, czas do zagojenia, uniknięcie amputacji), standaryzację protokołów – wybór jednego lub kilku porównywalnych urządzeń i ujednolicenie dawkowania (czas ekspozycji, częstość sesji), dłuższy czas obserwacji (co najmniej 12 miesięcy) oraz uwzględnienie miar jakości życia jako pierwszorzędowych punktów końcowych.

Z perspektywy technicznej potrzebne są badania translacyjne, które pozwolą na precyzyjne określenie optymalnego składu RONS dla różnych faz gojenia ran i różnych typów tkanek. Zastosowanie plazmy aktywowanej cieczą (plasma-activated liquid – PAL) jako alternatywy stanowi dodatkowy kierunek badań, który może poszerzyć możliwości terapeutyczne CAP, zwłaszcza w leczeniu ran o trudniejszym dostępie terapeutycznym [41].

Wnioski

Terapia CAP wykazuje istotny potencjał kliniczny w przyspieszaniu gojenia ran przewlekłych, szczególnie w przypadku DFU i VLU, co czyni ją jedną z najbardziej obiecujących nowych metod wspomagających leczenie ran. W analizowanych badaniach klinicznych nie zgłoszono poważnych zdarzeń niepożądanych uznanych za związane z terapią CAP lub stosowanym urządzeniem. Dotychczasowe badania wskazują na korzystny krótkoterminowy profil tolerancji CAP. W badaniu Bakkera i wsp. terapię prowadzono również w warunkach opieki domowej. Niewielkie liczebności prób i ograniczony okres obserwacji utrudniają jednak ocenę bezpieczeństwa długoterminowego. Analizowane wyniki stanowią podstawę do dalszych badań oraz długoterminowej obserwacji klinicznej, niezbędnych przed wprowadzeniem terapii zimną plazmą atmosferyczną do standardów postępowania w leczeniu ran przewlekłych.